Тарихи ескерткіштер – өткен дәуірдің үнсіз шежіресі. Олардың әрбір кірпіші, сәулеттік ерекшелігі мен орналасқан орны халқымыздың дүниетанымынан, мәдениетінен және рухани өмірінен сыр шертеді. Әсіресе, тарихы терең Тараз қаласындағы Тектұрмас пен Қарахан кесенелерінің тарихи-мәдени маңызы айрықша. Бұл ескерткіштерді зерттеу, сақтау және жас ұрпаққа таныту – ұлттық тарихи сананы қалыптастырудың маңызды бағыттарының бірі.
Тарихты тану – өткенді еске алумен ғана шектелмейді. Ол – бүгінгі қоғамның қалыптасу жолын түсініп, келешекке бағдар жасауға мүмкіндік беретін маңызды таным құралы. Халықтың тарихи жадында сақталған оқиғалар мен тұлғалар, көне қалалар мен сәулет ескерткіштері ұлттың рухани болмысын айқындайды. Сондықтан тарихи мұраларды зерттеу мен насихаттау елдің мәдени дамуы үшін де, өскелең ұрпақтың тәрбиесі үшін де ерекше мәнге ие. Қазақстанның көне тарихында Тараз қаласының орны бөлек.
Ғасырлар бойы Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан бұл шаһар сауда-саттықтың, қолөнердің, мәдениет пен білімнің дамуына ықпал етті. Әртүрлі өркениеттер тоғысқан қалада сәулет өнері де өркендеп, кейінгі ұрпаққа құнды мұралар қалды. Солардың қатарында Тектұрмас пен Қарахан кесенелері бар. Бұл ескерткіштерді тек сәулет құрылыстары ретінде қарастыру жеткіліксіз. Олардың тарихи кеңістікте орналасуы, халық жадындағы орны, құрылыс ерекшеліктері мен айналасындағы тарихи орта Тараздың өткенін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Тарих пәнінің мұғалімі ретінде мен тарихи ескерткіштерді жас ұрпаққа танытудың маңызын ерекше атап өткім келеді. Оқушы тарихты тек оқулықтағы мәтіннен оқып қоймай, нақты тарихи орындармен танысқанда, өткен дәуірді өзгеше қабылдай бастайды. Көне кесенелерге саяхат жасау, олардың тарихына қатысты деректерді салыстыру және зерттеу жұмыстарын жүргізу оқушының танымдық қызығушылығын арттырады.
Ғасырлар сырын сақтаған мекен
Тараз қаласының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Талас өзенінің бойындағы биік төбеде орналасқан Тектұрмас тарихи кешені – өңірдің көрнекті мәдени нысандарының бірі. Оның географиялық орны да ерекше. Өзен аңғары мен көне қала аумағын биіктен шолып жатқан төбе ежелгі Тараздың тарихи кеңістігін көзге елестетеді. Тектұрмас атауының шығу тегі жөнінде халық арасында түрлі түсініктер мен аңыздар тараған. Алайда тарихи атауларды ғылыми тұрғыдан зерделегенде, ауызша жеткен әңгімелер мен жазба деректерді, археологиялық зерттеулердің нәтижелерін өзара салыстыру қажет. Себебі аңыздар ха лықтың дүниет анымы мен тарихи жадынан хабар бергенімен, олардың барлығын бірдей нақты тарихи оқиғалардың дәлелі ретінде қабылдауға болмайды.
Тектұрмас кешенінің маңызын оның орналасқан жерімен ғана шектеуге келмейді. Бұл аумақ Тараз өңірінің тарихи-мәдени кеңістігімен тығыз байланысты. Ортағасырлық қалалардың маңындағы діни және жерлеу орындары сол кезеңдегі адамдардың дүниетанымы, рухани түсініктері мен қоғамдық өмірі туралы мәлімет бере алады. Мұндай нысандарды зерттеу арқылы өткен дәуірдегі мәдени сабақтастықтың ерекшеліктерін тануға мүмкіндік туады. Қазіргі Тектұрмас кесенесінің сәулеттік келбеті тарихи орынның мәдени нысан ретіндегі маңызын айқындайды. Дегенмен бүгінгі құрылыстың сыртқы пішінін көне дәуірден өзгеріссіз жеткен сәулет үлгісі деп қарастыруға асықпаған жөн. Ескерткіштің бастапқы құрылымы, оның сақталу жағдайы мен кейінгі кезеңдердегі қалпына келтірілу тарихы ғылыми деректер негізінде қарастырылуы керек.
Тарихи мұраға құрмет көрсету дегеніміз – оның айналасына барып суретке түсумен немесе туристік нысан ретінде тамашалаумен ғана шектелу емес. Ең алдымен, оның тарихын дұрыс танып, ғылыми тұрғыдан зерттелуіне назар аудару қажет. Әсіресе, жас ұрпаққа тарихи орынның шынайы деректері мен халық арасында тараған аңыздарының ара-жігін ажыратып түсіндіру маңызды. Тектұрмасқа барған оқушы тек әсем көріністі тамашалап қана қоймай, Талас өзенінің бойында орналасқан көне қалалардың өмірі, ортағасырлық сәулет өнері және тарихи орындардың қалыптасу ерекшеліктері туралы ойлануы тиіс. Осындай танымдық жұмыстар оқушының тарихи ойлау қабілетін жетілдіріп, туған өлкенің тарихына деген қызығушылығын арттырады.
Ортағасырлық сәулет өнерінің көрнекті үлгісі
Тараз қаласының орталық бөлігінде орналасқан Қарахан кесенесі – Жамбыл өңірінің тарихи-мәдени мұрасындағы маңызды ескерткіштердің бірі. Ол ортағасырлық Қарахан әулеті билік құрған кезеңмен байланыстырылады. Қарахан мемлекеті Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісу аумағының саяси, экономикалық және мәдени тарихында елеулі орын алған. Қарахан мемлекетінің тарихы қалалық мәдениеттің, сауда қатынастарының және ислам дінінің таралуымен тығыз байланысты. Ортағасырлық Тараздың өркендеуі де осы тарихи үдерістер аясында қарастырылады. Сондықтан Қарахан кесенесін зерттеу арқылы бір ғана сәулет ескерткішінің тарихын емес, тұтас бір дәуірдің мәдени ерекшеліктерін тануға болады.
Кесене халық арасында Қарахан әулетінің өкілімен байланыстырылады. Дегенмен тарихи тұлғаның кім екені, оның өмір сүрген кезеңі және кесененің нақты салыну мерзімі жөніндегі мәселелерді ғылыми әдебиеттер мен тарихи деректерге сүйене отырып қарастырған дұрыс. Тарихи ескерткіштердің айналасында аңыздар мен түрлі жорамалдардың қалыптасуы табиғи құбылыс болғанымен, ғылыми тұжырым нақты айғақтар арқылы негізделуі қажет. Қарахан кесенесінің сәулеттік тарихы да назар аударуға тұрарлық. Қазіргі құрылыс ортағасырлық бастапқы нысанның өзгеріссіз сақталған қалпы емес. Кесене әр кезеңде бүлініп, қайта жөнделген. Сондықтан оның бүгінгі сәулеттік бейнесін бағалағанда тарихи құрылыс дәстүрін, сақталған бөліктерін және кейінгі қалпына келтіру жұмыстарының ерекшеліктерін ескерген жөн.
Ортағасырлық сәулет ескерткіштері белгілі бір кезеңдегі құрылыс техникасы, материалдарды пайдалану тәсілдері және көркемдік талғам туралы түсінік береді. Осы тұрғыдан алғанда, Қарахан кесенесі – сәулет тарихын, қала мәдениетін және діни-рухани өмірді өзара байланыстыра зерттеуге мүмкіндік беретін құнды нысан. Кесененің Тараздың орталық бөлігінде орналасуы да оның қоғамдық маңызын арттырады. Ол – қала тарихын танытатын нысан ғана емес, тұрғындар мен қонақтарға көне шаһардың мәдени қабаттарын еске салатын тарихи белгі. Қазіргі урбанистік ортада мұндай ескерткіштерді сақтау қаланың тарихи келбетін жоғалтпау үшін қажет.
Тарихи ортаны қорғау барысында ескерткіштің өзін ғана емес, оның маңындағы кеңістікті де ескеру маңызды. Құрылыс жұмыстары, абаттандыру шаралары мен туристік инфрақұрылымды дамыту кезінде тарихи нысанның сәулеттік ерекшелігіне, қоршаған ортасына және мәдени құндылығына нұқсан келмеуі керек.
Өткенді тану – ұрпаққа парыз
Тарихи ескерткіштер – белгілі бір кезеңнің материалдық айғағы. Олар өткен қоғамның мәдениеті мен дүниетанымын тануға мүмкіндік береді. Алайда уақыттың өтуі, табиғи әсерлер және адам әрекеті мұндай нысандардың сақталуына қауіп төндіруі мүмкін. Осы себепті тарихи мұраларды қорғау жүйелі ғылыми зерттеуді, кәсіби қалпына келтіруді және қоғамдық жауапкершілікті талап етеді. Қазақстанда тарихи-мәдени мұраны қорғаудың құқықтық негіздері қалыптасқан. Бұл бағыттағы жұмыстарда е скерткіштердің тарихи және мәдени құндылығын анықтау, оларды есепке алу, қорғау талаптарын сақтау және қалпына келтіру жұмыстарының ғылыми негізділігін қамтамасыз ету маңызды. Қалпына келтіру жұмыстары кезінде ескерткіштің бастапқы сипатын сақтауға ерекше мән берілуі керек.
Тарихи құрылысты жаңарту барысында оның шынайы келбетін өзгертіп жіберу немесе ғылыми негізсіз жаңа элементтер қосу тарихи ақпараттың жоғалуына әкелуі ықтимал. Сондықтан мұндай жұмыстар тиісті мамандардың қатысуымен, ғылыми құжаттамаларға сүйене отырып жүргізілуі қажет. Сонымен бірге тарихи орындарды туристік бағытқа енгізу мен оларды мәдени демалыс нысаны ретінде пайдалану арасында тепе-теңдік сақталуы тиіс. Туризм өңірдің экономикалық және мәдени дамуына ықпал еткенімен, тарихи мұраны шамадан тыс коммерцияландыруға жол берілмеуі керек. Ескерткіштің басты құндылығы оның сыртқы көрінісінде ғана емес, тарихи мағынасында жатыр. Бұл ретте білім беру ұйымдарының да атқарар міндеті аз емес. Тарих пәні сабақтарында туған өлкенің тарихи ескерткіштеріне арналған зерттеу тапсырмаларын көбейтуге болады. Мәселен, оқушыларға Тектұрмас пен Қарахан кесенесі туралы әртүрлі дереккөздерді салыстыру, олардың тарихына қатысты ғылыми еңбектерді қарастыру, тарихи карталармен жұмыс істеу және ескерткіштердің қазіргі жағдайына бақылау жүргізу тапсырмаларын ұсынған тиімді. Мұндай жұмыстар оқушыларды дайын ақпаратты жаттауға емес, деректі талдауға, сұрақ қоюға және өз тұжырымын дәлелдеуге үйретеді.
Сонымен қатар олар туған өлкенің тарихын зерттеуге қызығып, тарихи мұраға жауапкершілікпен қарауды меңгереді. Тарихи ескерткіштерге экскурсия ұйымдастыруда маңызды. Алайда экскурсия алдын ала дайындықпен жүргізілгенде ғана өзінің білімдік нәтижесін береді. Мұғалім оқушыларға сапар алдында нысанның тарихы туралы мәлімет беріп, барғаннан кейін көргендері мен жинаған деректерін талқылауға мүмкіндік жасауы керек. Сонда тарихи орынға бару жай серуен емес, танымдық зерттеу жұмысына айналады. Жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыруда отбасының, мектептің және қоғамдық ортаның ықпалы зор. Тарихи құндылықтарды құр сөзбен насихаттау жеткіліксіз. Оқушы тарихи мұраның маңызын түсінуі үшін оған қатысты нақты деректермен танысып, өз бетінше ізденіп, зерттеу жүргізуге дағдылануы қажет.
Тектұрмас пен Қарахан кесенелері осы тұрғыдан алғанда, өлкетануды дамытуға мүмкіндік беретін маңызды нысандар. Олардың тарихын зерделеу арқылы оқушылар Тараздың ортағасырлық өмірі, қала мәдениеті, сәулет өнері және рухани құндылықтар туралы білімін тереңдете алады. Тарихты оқытудағы басты мақсаттың бірі – оқушыға өткенді біржақты қабылдату емес, тарихи оқиғалар мен құбылыстарды ғылыми тұрғыдан түсіндіруге үйрету. Ол үшін мұғалім тарихи дерек пен аңыздың айырмашылығын көрсетіп, әртүрлі пікірлерді салыстырып, қорытындыны дәлелге сүйене отырып жасауға бағыттауы тиіс.
Өлке тарихын оқытуда жергілікті мұражайлармен, кітапханалармен және тарихи-мәдени мұра саласының мамандарымен байланыс орнатудың да маңызы зор. Осындай ынтымақтастық оқушылардың ғылыми ізденісіне жол ашып, тарих пәнінің мазмұнын өмірмен байланыстырады. Тарихи ескерткіштерге деген құрмет ең алдымен олардың мәнін түсінуден басталады. Өз өлкесінің тарихын білетін оқушы мәдени мұраның кездейсоқ пайда болмағанын, оның артында тұтас бір дәуірдің тәжірибесі мен адамзат еңбегі тұрғанын ұғынады. Бұл түсінік оның туған жерге деген жауапкершілігін арттырады.
Тектұрмас пен Қарахан кесенелері – Тараздың тарихи келбетін айқындайтын, ғылыми тұрғыдан зерттеуді және ұқыпты қорғауды қажет ететін мәдени мұралар. Олардың маңызын тек көне құрылыс ретінде бағалау аздық етеді. Бұл ескерткіштер арқылы біз ортағасырлық қала мәдениетін, сәулет өнерінің даму ерекшеліктерін және халықтың тарихи жадын тереңірек түсіне аламыз. Менің ойымша, тарихи мұраны сақтау ісі тек жауапты мекемелердің міндеті болып қалмауы керек. Оған білім беру ұйымдары, өлкетанушылар, ғалымдар, жергілікті қоғамдастық және әрбір азамат өз үлесін қоса алады. Әсіресе, жас ұрпаққа тарихи ескерткіштерді таныстыруда олардың ғылыми құндылығын түсіндірумен қатар, қорғау мәдениетін қалыптастыру қажет. Өткенді тану – бүгінгі күнді түсінудің жолы. Ал тарихи мұраны сақтау – келер ұрпаққа қалдыратын рухани аманат. Тектұрмас пен Қарахан кесенелерінің тарихын зерттеп, олардың құндылығын кеңінен насихаттау арқылы біз туған өлкенің шежіресін ғана емес, ұлттық тарихи сананы да байыта түсеміз.
